«To μόνον της ζωής του ταξείδιον» – Γεώργιος Βιζυηνός

October 2, 2011 § Leave a comment

Της Κατερίνας Διακουμοπούλου

Η ΑΥΓΗ: 30/09/2011

«Ναι, ναι, ψυχή μου, είπεν ο παππούς αναστενάξας και γενόμενος αίφνης σύννους. Εσείς ζήτε σε χρυσούς καιρούς τώρα, σε χρυσούς καιρούς! Ταξειδεύτε σ’ ό,τι ώρα θέλετε, σ’ όποια χώρα θέλετε. Και το κάτω κάτω, ψυχή μου, ξέρετε τι είστε. Εμείς εζούσαμεν σε δίσεκτους καιρούς, δυστυχισμένους χρόνους!» Το 1885 δημοσιεύεται το διήγημα του Γεωργίου Βιζυηνού «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» και οι ρήσεις του παππού ακούγονται τόσο ενθαρρυντικές και συνάμα νοσταλγικές… Τέτοια διαχρονικά λόγια προσφέρονται και προφέρονται -ή τουλάχιστον μέχρι πρότινος προσφέρονταν- από τις γενιές των γηραιότερων προς εκείνες των νεότερων. Ο απολογισμός των κακουχιών των προγόνων «βάραινε» τις συνειδήσεις των νέων και αποτελούσε κίνητρο για την «κατάκτηση» της ζωής. Μήπως η παραπάνω συνθήκη έχει αντιστραφεί και οι εβδομηντάρηδες αναπολούν το παρελθόν δείχνοντας οίκτο για τις νέες γενιές; Συχνά ακούγεται: «Τουλάχιστον εμείς είχαμε δουλειά… Δούλευε ο ένας και ζούσαμε… » και άλλα πολλά αποφθέγματα που ο απεχθής μιμητισμός τα αναπαράγει απ’ άκρη σ’ άκρη. Η ανέχεια είναι αποτέλεσμα πολιτικών συνθηκών, ανήθικων επιλογών και το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού έχει εξωθηθεί στην εξαθλίωση, την ανεργία, τον εξευτελισμό, την απαξίωση και εντέλει την αυτοακύρωση, περιπλανώμενο ανέστιο, ζώντας «παρασιτικά». Και ενώ στις αρχές του 20ού αι. οι απάνθρωπες συνθήκες εργασίας οδήγησαν στη γέννηση των κινημάτων, σήμερα οι νέοι, περιθωριοποιημένοι σε μία εκφυλισμένη ζωή, συνθλίβονται υπό το βάρος της απαξίωσης, γενόμενοι βορά πολιτικών, ΔΝΤ, εργοδοτών κ.ά. Πόσο σαρκαστική ακούγεται σε όλους μας πια η πεποίθηση ότι η μόρφωση εγγυάται το μέλλον… Και παραδόξως, ο νέος αναγνώστης του διηγήματος ταυτίζεται με τον παππού και όχι με τον εγγονό…

Ο Γεώργιος Βιζυηνός (Βιζύη, Ανατολική Θράκη 1849 – Αθήνα 1896) έζησε φτωχικά παιδικά χρόνια στην Πόλη και την Κύπρο και κατάφερε με υποτροφία πλούσιου ομογενή να σπουδάσει στην Αθήνα στη Φιλοσοφική Σχολή και εν συνεχεία στη Γερμανία, όπου μάλιστα το 1881 τυπώθηκε στη Λειψία η διδακτορική του διατριβή Das Kinderspiel in Bezug auf Psychologie und Paedagogik («Το παιδικό παιχνίδι υπό άποψη ψυχολογική και παιδαγωγική»). Το 1883 αρχίζει να εκδίδει τα ηθογραφικά του διηγήματα και μάλιστα θεωρείται ο εισηγητής του είδους. Στο «Μόνον της ζωής του ταξείδιον» σκιαγραφείται η μορφή του παππού μέσα από τη γλαφυρή αφήγηση του εγγονού. Ο παππούς περιγράφει περιπέτειες σε μακρινούς, άγνωστους τόπους, τους όποιους, όπως αποκαλύπτει, δεν είχε επισκεφθεί ποτέ: «Και τα πράγματα, που είδες παππού, και ξεύρης; – ηρώτησα εγώ τότε εν μεγίστη απορία. – Στην χώρα που ψήν’ ο ήλιος το ψωμί εκεί κοντά που ζουν οι Σκυλοκέφαλοι, πότε επήγες, παππού;… Και στης θάλασσας τον αφαλό, παππού, που βγαίνει η Φώκια και πιάνει τα καράβια, και τα ρωτά για τον Αλέξανδρο τον βασιλέα; Κ’ εκεί δεν επήγες;… Και στο σπήλαιο, παππού, που είν’ η Μάγισσα, που μαρμαρώνει τους ανθρώπους, κ’ εκεί δεν επήγες;… Και ταις βασιλοπούλαις, παππού, και αυταίς λοιπόν δεν ταις είδες με τα μάτια σου; και δεν έφαγες και δεν εκουβέντιασες μαζί των; Αχ! ψυχή μου! -είπεν ο γέρων τότε λυπημένος- αυτό το άκουσα από τη γιαγιά μου, όταν μ’ εμάθαινε να κεντώ και να ράφτω! Μα θαρρώ, ψυχή μου, πως μήτ’ εκείνη δεν το είδε με τα μάτια της!» Παραθέτει θρύλους και λαϊκές αφηγήσεις απ’ τον κόσμο των παιδικών του χρόνων στην Ανατολική Θράκη. Ωστόσο, τα διηγήματά του δεν αποτελούν καταγραφές μιας ακατέργαστης παράθεσης ή έστω ρεαλιστικής οπτικής, αλλά συνθέτει υψηλής αξίας ηθογραφία, έχοντας σπουδάσει ψυχολογία και γνωρίζοντας εις βάθος τα δυτικά λογοτεχνικά ρεύματα.

Το 1885 ο Βιζυηνός εκλέχθηκε υφηγητής στην έδρα της Ιστορίας της Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, με την επί υφηγεσία διατριβή Η φιλοσοφία του καλού παρά Πλωτίνω. Η σταδιοδρομία του στα γράμματα και το Πανεπιστήμιο διεκόπη το 1892, όταν κατέληξε στο Δρομοκαΐτειο Ψυχιατρείο και, έπειτα από τέσσερα χρόνια εγκλεισμού, πέθανε το 1896, σε ηλικία μόλις 47 ετών. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του μέσα στην πνευματική σύγχυση εξομολογείται: μετεβλήθη εντός μου / και ο ρυθμός του κόσμου…

Η θεατρική μεταφορά του διηγήματος «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» βραβεύτηκε τον Ιούνιο με το βραβείο καλύτερης παράστασης στο Φεστιβάλ Ελληνικού Έργου, στο θέατρο Eliart, στο πλαίσιο του Athens Fringe Festival, και παρουσιάζεται από τις 27 Σεπτεμβρίου έως τις 2 Οκτωβρίου 2011, στο θέατρο Eliart. Η σκηνοθεσία και η διασκευή είναι του Βασίλη Νανάκη, όπου και συμπρωταγωνιστεί με τον Δημήτρη Τσίκο.

(Τα αποσπάσματα προέρχονται από τον τόμο Γ.Μ. Βιζυηνός, Νεοελληνικά Διηγήματα, επιμέλεια: Παν. Μουλλάς, Αθήνα, Ερμής, 1980, σσ. 168-201).

 

* Η Κ. Διακουμοπούλου είναι θεατρολόγος

Βιζυηνός “Πάσχων”

May 31, 2009 § Leave a comment

Ο Βιζυηνός με τα έξι του διηγήματα άλλαξε το νεοελληνικό λογοτεχνικό χάρτη. Καταδύθηκε κάτω από την επιφάνεια της ηθογραφίας, της περιγραφικότητας, της «εθνικής-ηρωικής» θεματολογίας, φτάνοντας στα ερέβη της ανθρώπινης ψυχής, αναδεικνύοντας την γοητεία και την πολυμέρειά της. Ο Βιζυηνός πάνω στον αυτοβιογραφικό του καμβά συνθέτει ιδιοφυώς τους βίους των ηρώων του. Εγγράμματοι και χωρικοί, κοσμοπολίτες και βιοπαλαιστές, Έλληνες της Μεγάλης Ελλάδας -όχι τόσο με την «εθνική» παρεξηγημένη χροιά, αλλά με την πολιτισμική έννοια του όρου- άνθρωποι ζυμωμένοι από τα βάσανα του βιοπορισμού, τους πολέμους και τις ανακατατάξεις στη βαλκανική χερσόνησο, νέοι που ονειρεύονται την ευτυχία ,άλλα ματαιώνονται οικτρά και οδηγούνται στον ψυχικό και δευτερευόντως στον βιολογικό όλεθρο. Ποιητικές εικόνες της ανατολικής Θράκης απαράμιλλης αισθητικής ,γλαφυρές εικόνες της καθημερινότητας, εικόνες από τις χώρες και τις εμπειρίες που έζησε ο συγγραφέας και τις μεταστοιχείωσε σε δραματική -εικαστική σάρκα, κρουστή και ηδυσμένη.

Ο Βιζυηνός (όπως και ο Παπαδιαμάντης) είναι έντονα θεατρικός. Τα διηγήματά του πλημμυρίζουν από ζωντανές εικόνες, από εκείνο τον παράδοξο δυισμό της νεοελληνικής γλώσσας που ακροβατούσε μεταξύ της αρχαιοπρεπούς καθαρεύουσας και λαϊκής δημοτικής, φανερώνοντας τη δημιουργική σχιζοφρένεια ενός δύσκολου και μπερδεμένου λαού. Η δομή των χαρακτήρων και η εξακτίνωση των νοημάτων σε διάφορους τόπους-σκηνές, σε ποικίλες χρονικές φάσεις, οι αφηγηματικές διαστολές και πυκνώσεις, οι ψυχολογικές εντάσεις και υφέσεις συγκροτούν ένα εξόχως δραματικό τοπίο. Τα διηγήματά του αναπόφευκτα θα έβρισκαν σε δεδομένη χρονική στιγμή, το δρόμο τους για τη σκηνή. Εξάλλου η θεατροποίηση λογοτεχνικών κειμένων είναι μια από τις μεθόδους διαχείρισης του λογοτεχνικού υλικού, που με τους κατάλληλους χειρισμούς μπορεί να έχει σπουδαία σκηνικά αποτελέσματα. Ο ορίζοντας είναι ανοιχτός : διασκευές θεατρικών έργων, παράσταση διαλογικών μερών με τη μορφή μονολόγου ,παρουσίαση μονολόγων με τη μορφή χορικών, παράσταση «υμενικών λωρίδων» που μπορεί να είναι ακόμη και σελίδες από τον τηλεφωνικό κατάλογο ή το μενού εστιατορίου κα. Τα θεάματα εν εξελίξει, οι παραστάσεις-περφόρμανς, το θέατρο των πολυμέσων είναι κάποιες από τις γόνιμες παραστασιακές στρατηγικές. Στο πλαίσιο των πειραματισμών στέκομαι με συγκίνηση στην προ διετίας παράδοξη παραστασιακή προσέγγιση της ποίησης του Ν. Λαπαθιώτη στον περίβολο του ερειπωμένου (σχεδόν στοιχειωμένου) σπιτιού του στα Εξάρχεια, ένα είδος παράστασης δεδομένου χώρου (site-specific performance), απολύτως προσαρμοσμένης στην ελληνική ιδιοπροσωπία, από τον Γ.Σαχίνη και την ομάδα «Όχι Παίζουμε». Φέτος όμως στον Μοσκώβ-Σελήμ MID, πειραματίστηκε με το δύσκολο υλικό του Βιζυηνού. Ο Μοσκώβ -Σελήμ του Βιζυηνού είναι ένας Τούρκος, εκκεντρικός στην όψη και στη συμπεριφορά. Συναντάται με τον Έλληνα, αστό συνομιλητή του στην Καϊνάρτζα της Ανατολικής Θράκης. Η ζωή του Τούρκου είναι σημαδεμένη από πολέμους ,ματαιώσεις και από την αγωνία για το αλλόφυλο κι αλλόθρησκο που συμπυκνώνονται στη μορφή και τον σημασιολογικό φορτίο του «Ρώσου». Ο Βιζυηνός δίνει το στίγμα της πολυπολιτισμικότητας και της ανοχής, της αποδοχής του «άλλου» μετά από αγώνα και περίσκεψη. Ο Μοσκώβ-Σελήμ είναι μια δυνάμει σπουδή πάνω στην νεοελληνική πολυπολιτισμική πραγματικότητα, που μπορεί να είναι φιλόξενη, χωρίς να χρειάζεται να περιφρονήσει την τόσο παρεξηγημένη -και λεηλατημένη από τους πατριδοκάπηλους- ελληνικότητά της.

Ο Μοσκώβ-Σελήμ όμως της ομάδας «Όχι Παίζουμε» δε μοιάζει στο πρότυπό του. Το χρησιμοποιεί όπως ο ιός το κύτταρο-ξενιστή, ως ένα κούφιο κέλυφος για να αυτοδηλωθεί, ανεξάρτητα από τη αύρα και την λογοτεχνική ηθική του Βιζυηνού. Είναι μια άσκηση εγωπάθειας απέναντι σε ένα κείμενο που είτε δεν έγινε κατανοητό, είτε χρησιμοποιήθηκε για την επίπεδη έκθεση των αναφομοίωτων επιρροών του ερμηνευτή του. Τα δίπολα Τούρκος-Έλληνας, γυναίκα-άντρας, μητέρα -γιος στην σκηνοθετική απόπειρα του Γ. Σαχίνη παγιδεύουν στην, κατά Derrida, επανεγγραφή στο ίδιο σύστημα που προσπαθείς να αποδομήσεις.

Ανάμεσα σε πολυάριθμα, άσχετα με το δραματουργικό σώμα, σκηνικά αντικείμενα, μπροστά από αφίσες για την Παλαιστίνη, φέρετρα με το σήμα της ΚΟΑ, βιντεοπροβολές, φουρό και λάβαρα (σκην.-κοστ. Γ.Σκουρλέτης), κινούνται νευρωτικά οι ηθοποιοί, αλλάζοντας πρόσωπα, στάσεις, κάνοντας μούτες και τρώγοντας ποπ-κορν. Ο Μοσκώβ – Σελήμ είναι ντυμένος συνήθως σαν μπαλαρίνα (Δ. Μοθωναίος) και η -επιφορτισμένη με διάφορους ρόλους- συνάδελφός του, μακιγιαρισμένη σαν τον Τζόκερ από τον Μπάτμαν (Τζ. Θλιβέρη). Οι φιλότιμοι ηθοποιοί εξαντλημένοι, παρατονίζουν τα λόγια τους. Αλλά ο παρατονισμός ενός κειμένου δύσκολου και ιδιοπαθώς θεατρικού, που απαιτεί παιδεία για να το προσεγγίσεις είναι το έλασσον, σε μια παράσταση που τελικά δε μπόρεσε να πετύχει τους καλλιτεχνικούς στόχους ούτε της στοιχειώδους μεταμοντέρνας επιτέλεσης. Και ας μην αναφερθούμε σε πολιτικά και πολιτιστικά ζητήματα που «σφηνώθηκαν» στο άρρυθμο και μακρόσυρτο θεατρικό γεγονός, από το οποίο μένει μόνο η θυμωμένη λύπη, γιατί ούτε για μια στιγμή δεν «μετεβλήθη εντός μου ο ρυθμός του κόσμου», όπως θα έλεγε και ο Βιζυηνός…

  • ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ, Θεατρολόγος. Η ΑΥΓΗ: 31/05/2009

Where Am I?

You are currently browsing the Βιζυηνός Γεώργιος category at Κείμενα.