Ρούλα Πατεράκη διαδονούμενη

May 24, 2009 § Leave a comment

Ενα απόγευμα προς βράδυ. Στην οδό Κοραή, στην έξοδο του μετρό, αγόρια και κορίτσια περιμένουν τα ραντεβού τους. Κίνηση Σαββάτου. Η Ρ. Π. με περιμένει μετά τις πρόβες στον Χώρο Ιστορικής Μνήμης – πρώην γερμανικά κρατητήρια. Κατεβαίνω σε έναν χώρο ανείπωτης έντασης. Διάδρομοι μέσα σε διαδρόμους, λέξεις και μηνύματα κρατουμένων σε ξεφτισμένους τοίχους, ημερομηνίες, η μνήμη συσπάται, μια χαμένη Ατλαντίδα αγωνίας, μια περίεργη σιωπή, οι επιφάνειες ρουφάνε τους ήχους. Η Ρ. Π. κάθεται σε μια καρέκλα. Τα μάτια της είναι εφηβικά. Είναι κείμενο. Είναι όπως την περιμένω: αυτή που δεν κατατάσσεται. Ο Γιάννης Πάνου, ο σύντροφός της, είναι εδώ κι ας είναι εκεί – μιλάει γι’ αυτόν σε ενεστώτα, στον χρόνο που δημιουργεί ασφάλεια. Η Ρ.Π. πειραματίζεται. Η ουτοπία είναι έγκλημα. Θα πρέπει να περιμένουμε ακόμη εκατό χρόνια. Ο προβολέας επάνω της. Η κυρία Πατεράκη μιλάει.

Αν γράφω; Οχι… Εγραφα… Εγραφα πάντα κάτι που είχε σχέση με το θέατρο: πώς μπορεί να είναι κάποιος μεγάλος ηθοποιός, αλλά με έναν τρόπο που δεν φαινόταν ότι έγραφα για θέατρο… Εγραφα ένα διήγημα για κάτι, αλλά από πίσω, αν κάποιος ξεπερνούσε την αρχική εντύπωση ότι πρόκειται για διήγημα, θα μπορούσε να διακρίνει μια ολόκληρη θεωρία για τη θεατρική πράξη: πώς να γίνεις υπέροχος ηθοποιός! Δεν θέλω να τα δημοσιεύσω… όχι δεν θέλω να τα αφήσω σε κάποιον… Κουράστηκα πολύ για να τα ανακαλύψω… και για την ώρα δεν με νοιάζει να τα αφήσω σε κανέναν… Ισως αύριο το ξανασκεφτώ… ας έχω τέλος πάντων και μερικά μυστικά… Βεβαίως τα έβλεπε ο Γιάννης… Εκείνο τον καιρό έγραφα αγγλικά και δεν έγραφα ελληνικά… Ενα πρωί ξύπνησα και δεν ήξερα να γράφω πια ελληνικά, μονάχα αγγλικά… Μου φαίνεται ότι αυτό συνέβη την εποχή που η γραφή έγινε από πολυτονική μονοτονική… Τώρα δεν μπορώ να γράψω ούτε αγγλικά ούτε ελληνικά, τίποτα… δεν μπορώ να γράφω.

(Υποβολέας: …αν θυμηθούμε την ονειρική φράση του Μανώλη «τρώγε λωτούς, ξέχνα μας όλους»…*)

Το βιβλίο …από το στόμα της παλιάς Remington… του Γιάννη Πάνου ήταν μπροστά από την εποχή του. Πολύ αποσπασματική γραφή… βιβλίο υποκριτικό η Remington, γεμάτο προσποιήσεις… ο συγγραφέας ακόμη ναρκισσιστικά επιδεικνύει την ικανότητά του να εξαπατά – χαρακτηριστικό του καλού συγγραφέα, αλλά και του συγγραφέα που, κατά τη γνώμη μου, δεν έχει φτάσει ακόμη σε τέτοια ωριμότητα, ώστε να διαλύσει τον εαυτό του μέσα στο έργο του. Ενα είδος επιδεξιότητας και μαεστρίας που δείχνει τον μεγάλο συγγραφέα, το αληθινό ταλέντο, αλλά προδίδει και σχετική ανωριμότητα… Ακόμη ο συγγραφέας δεν έχει τη σοφία και τη σεμνότητα να κρύψει τη μαεστρία του και να αποσβέσει τον εαυτό του μέσα στο ίδιο του το έργο… Η Remington… κάθε κομμάτι της μπορεί να αποτελέσει ένα μυθιστόρημα αφ’ εαυτό… Με αυτή την έννοια, το τελευταίο κομμάτι της Remington, το απόκρυφο κεφάλαιο, προτείνει μια νέα περιπέτεια γραφής, αντίθετη από την κεντητή μπάντα του τοίχου που, αν την αναποδογυρίσουμε, θα ανακαλύψουμε την πονηριά της κατασκευής όλο ξέφτια και κόμπους και χοντρές βελονιές. Στην Ιστορία των Μεταμορφώσεων δεν υπάρχουν ούτε τα ξέφτια ούτε οι κόμποι, αλλά ούτε και ο αρχικός καμβάς, η τοιχογραφία του μυθιστορήματος… Εκεί δεν ξέρεις πού βρίσκεται ο γράφων… Είναι τόσο υψηλό το ύφος, τόσα μεγαλόπνοα τα περιεχόμενα και ο συγγραφέας τόσο λιωμένος μέσα στους πρωταγωνιστές του που δεν αναγνωρίζεται… εξαίσια ταπεινός… σοφός… και δεν διαπραγματεύεται την τέχνη του. Τώρα πώς έχω την αίσθηση ότι αδικώ τη Remington; Η Remington είναι η αγωνία της γραφής και της ελληνικής γλώσσας να σπάσει την εντοπιότητά της και να αγκαλιάσει τις μεγάλες ευρωπαίες αδελφές τής… Τζέην Ωστεν. Η «Βικτόρια» είναι ένα αριστούργημα… Ενα ψηφιδωτό κομψοτέχνημα, όπου η μια λέξη γεννάει την άλλη, η μία ιδέα γεννάει την άλλη. Αν μπορούσα να συγκρίνω… θα έλεγα ότι η Remington είναι το Πορτραίτο του καλλιτέχνη σε νεαρά ηλικία και η Ιστορία των Μεταμορφώσεων είναι ο Οδυσσέας. Δεν πρόλαβε να γράψει το Finnegans Wake…

Ο φίλος μου συγγραφέας Μάνος Λαμπράκης μού πρότεινε να κάνω έναν μονόλογο από την Ιστορία των Μεταμορφώσεων και έτσι προέκυψε ο «Φιλόσοφος». Είναι η παράσταση που με έχει κουράσει περισσότερο από όλες… Ηταν μια φοβερή δοκιμασία της μνήμης μου… Κουράστηκα, αλλά αγάπησα ακόμα περισσότερο αυτό το βιβλίο…

Μου ζήτησαν κάποτε να κάνω μια διάλεξη και επειδή βαριόμουν έγραψα, σαν παιχνίδι, ένα κείμενο, όπου έβαλα τον Μπέρναρντ Σω, σε ηλικία εκατό χρονώ, να παίρνει συνεντεύξεις από ζώντες και πεθαμένους θεατρικούς συγγραφείς, ηθοποιούς κ.λπ. …θέλοντας να παίξει έναν ρόλο στο θέατρο, συγκεκριμένα τον Βασιλιά Ληρ, τους καλούσε για να εκμαιεύσει τρόπους και συστήματα υποκριτικής. Ετσι, καθένας έλεγε το μακρύ του και το κοντό του για την υποκριτική και τη σκηνοθεσία. Κονταροχτυπιόταν ο Μέγερχολντ με τον Στανισλάφκι, μαλλιοτραβιόταν η Σάρα Μπερνάρ με την Ελεν Τέρυ… υπήρχε και ένας υπηρέτης, ο Σάιμον -κάτι σαν ηλεκτρονικός υπολογιστής- που εξασφάλιζε τη μνήμη, επειδή ο Μπέρναρντ Σω δεν θυμόταν τίποτα. Εγραψα μόνο την πρώτη μέρα και θα συνέχιζα για να τελειώσω με όλο το ρεύμα του μοντερνισμού. Κάποιοι μου πρότειναν μάλιστα να παιχθεί από αξιόλογους Ελληνες σκηνοθέτες και ηθοποιούς, όπως ο Παπαβασιλείου, ο Βογιατζής και…γιατί έβρισκαν πως άξιζε τον κόπο. Εγώ τουλάχιστον έβρισκα πως είχε χιούμορ, πολύ χιούμορ… Το είχα απαγγείλει παίζοντας όλους τους ρόλους.

(Υποβολέας: Η Ελένη τεντώνοντας το σώμα της αφέθηκε μετέωρη στην άκρη του γκρεμού. Η προσπάθεια που κατέβαλε για να τη συγκρατήσει του έσφαζε τους ώμους: «Τρελάθηκες», κατάφερε να ψιθυρίσει έντρομος…. «Ήθελα να δω πόσο μ’ αγαπάς. Αν θα μ’ άφηνες να πέσω».*).

Υπάρχω σίγουρα στις αφιερώσεις του. Ο,τι έγραφε μου το αφιέρωνε… Απ’ όλα τα πρόσωπα ίσως να βρίσκομαι ακροθιγώς στο πρόσωπο της Ελένης… από τη Remington. Ασαφές, μυστηριώδες πρόσωπο… αλλά κάποια σουσούμια της, κάποια κουσούρια της ο Γιάννης τα απέδιδε σε μένα… Ισως διατυπώνει ένα παράπονό του που δεν είχα αντιληφθεί. Τον αγαπώ πολύ, αλλά παραμένει ένας μεγάλος άγνωστος. Εβλεπε όλες τις παραστάσεις μου, παρακολουθούσε τις πρόβες μου, τον τρόπο που δίδασκα. Ημασταν νυχθημερόν μαζί. Με συμβούλευε, με νουθετούσε, μου μαγείρευε… ήταν και λίγο μπαμπάς… Αντικαθιστούσε τον πατέρα μου που τον είχα χάσει και του είχα και αδυναμία… Μου μάθαινε πράγματα για τους ανθρώπους. Μπορείς να καταλάβεις τους ανθρώπους, μου έλεγε, από τη φυσιογνωμία τους, αρκεί να είσαι παρατηρητική… Εγώ, ως πιο ενθουσιώδης τύπος, έκανα εύκολα φιλίες, ο Γιάννης δεν έκανε… Τον ρωτούσα αυτός σου αρέσει, μου λέγε, όχι. Δυσανασχετούσα. Ελεγε αυτός αξίζει τον κόπο ή αυτή η μαθήτριά σου θα γίνει κάτι… Είχε δίκιο σε όλες τις κρίσεις του, ποτέ δεν έπεσε έξω. Άρχισα να σκέφτομαι ότι οι άνθρωποι δεν είναι μόνο το βάθος, όπως συνηθίζεται να λέμε, αλλά ότι αυτό το βάθος συχνά αναδύεται στην επιφάνεια και ζωγραφίζεται στο δέρμα τους. Συχνά, μου έλεγε, οι άνθρωποι είναι πουλιά, ψάρια, αλεπούδες, τσακάλια…

…Ο Γιάννης και η θέωση; Πίσω από την ταπεινότητα κρύβεται η μεγαλύτερη αλαζονεία. Η σιωπή του ήταν η δύναμή του. Τόσο αφ’ υψηλού. Κανέναν δεν καταδεχόταν. Τόσο αφ’ υψηλού που δεν καταδεχόταν ούτε να το δείχνει. Σε αυτό έχω καταλήξει σήμερα. Ηταν παγερά αδιάφορος. Εγραψε τις Μεταμορφώσεις και έκλεισε το βιβλίο στο συρτάρι. Οταν αρρώστησε, ήταν το τελευταίο του δώρο σε μένα. Μου έκανε τη χάρη να το βγάλει. Δεν έγραψε παραπάνω γιατί δεν είχε καιρό. Ασχολιόταν παρά πολύ με μένα για να γράψει παραπάνω. Οχι… δεν αισθάνομαι ενοχή, γιατί πρέπει να τον ευχαριστούσε πάρα πολύ αυτό. Φαίνεται ότι του έδωσα χαρά.

(Υποβολέας: -Η αγάπη είναι ζωή είπα. -Οχι, όχι, φιλόσοφε, η αγάπη είναι αθανασία, γι’ αυτήν δεν υπάρχει ούτε ζωή ούτε θάνατος.**)

…Αν ο έρωτας είναι μνήμη; Μμμμ… Ο έρωτας… Εχει μια φράση ο Γιάννης που λέει ότι ο έρωτας είναι αθανασία. Πίστευα ότι αθανασία είναι η δόξα. Σήμερα με καλύπτει. Είτε μνήμη είτε λήθη, ο έρωτας είναι Αθανασία. Αθανασία σημαίνει ότι είσαι κοντά στον Θεό, άρα Θεός. Ο μόνος αθάνατος είναι ο Θεός… Ασφαλώς και σήμερα ενδιαφερόμαστε για τον έρωτα, για τον θάνατο, όπως πάντα… Αλλά γιατί να κάνουμε πάντα τη σύγκριση με το παρελθόν; Γιατί να θεωρούμε ελλειμματικό το τώρα;… Κρίση; Μα ακόμα και η αρχαία Ελλάδα του 5ου αιώνα περνούσε κρίση… Σήμερα δεν είμαστε χειρότερα από χθες… Δεν βρισκόμαστε σε ένα κομβικό σημείο… Πιστεύω ότι για άλλους είναι εύκολα και για άλλους δύσκολα, αυτό είναι ζωή… Δεν είμαι αισιόδοξη. Δεν είμαι απαισιόδοξη. Δεν ξέρω αν είμαι ρεαλίστρια. Αν υπνοβατώ. Για παράδειγμα, όταν λέω ότι κάτι είναι ανυπόφορο, ως διά μαγείας, γίνεται υποφερτό. Κι εκεί που νομίζω ότι όλα πάνε θαυμάσια και θα μείνουν πάντα έτσι, ξαφνικά να σου ο πόνος. Αρα, λέω να έχω όλες μου τις αισθήσεις ανοιχτές στην περιπέτεια της ζωής. Να είμαι ανοιχτή στις εκπλήξεις. Να μην παθαίνω κλονισμό… να μην τρελαίνομαι…

Δεν ξέρω τον εαυτό μου. Δεν ξέρω τι να σας πω. Είναι περιττό. Οπως και να ψάχνω τον εαυτό μου. Είναι απώλεια χρόνου, άπειρη. Δεν μπορώ να τον καταλάβω. Τι είναι ο εαυτός μου; Είναι κάτι πολύ φευγαλέο. Μερικές στιγμές δεν είναι καν… Είμαι τώρα εδώ; Υπάρχω; Αυτό που ζούμε τώρα είναι αλήθεια ή δεν είναι; Ή έχουμε πεθάνει και είμαστε αλλού; Τίποτα δεν ξέρω για τον εαυτό μου. Θα είχα μεγάλο υπαρξιακό πρόβλημα αν δεν είχα τη Δράση. Με την ύπαρξη δεν τα πάω καλά, αλλά μπαίνοντας στο παιχνίδι των δράσεων εκεί ίσως δικαιώνεται κάπως και η ύπαρξη μου. Δεν σκύβω στον εαυτό μου ομφαλοσκοπώντας. Το βρίσκω υπέρμετρο εγωισμό και χαζό ναρκισσισμό. Το σημαντικό είναι να αφήσεις Εργο σε οποιονδήποτε τομέα. Το Εργο είναι το παν. Εγώ για την ώρα έχω κάνει έργα. Θέλω να πεθάνω και να έχω αφήσει Έργο. Το Εργο στο μυαλό μου είναι Ηθος… όχι αυτό που λέμε καλές παραστάσεις, «παίξαμε καλά τον ρόλο μας»… Συνηθίζουμε να λέμε ότι το θέατρο είναι το εφήμερο… δεν μένει τίποτα… λάθος, μέγα λάθος… το θέατρο είναι Ήθος… Ήθος, άρα Έργο, άρα Θέατρο… για να γλιτώσουμε από τους εφιάλτες μας.

(Υποβολέας: Ερευνώ, ερευνώ, Πατέρα μου, δεν διατυπώνω ισχυρισμούς.**).

Εδώ με έχουν αποδεχθεί. Οχι ότι τρέχει και τίποτα. Με τις δεδομένες συνθήκες δεν μπορώ να πάω παραπέρα. Πόσο μπορώ να ερευνήσω άλλο στην Ελλάδα; Α! Η Εντα Γκάμπλερ. Μετά την Εντα Γκάμπλερ είχα μια κρίση αληθινά γκαμπλερική… Λέτε ότι η άφιξή μου στην Αθήνα ήταν θριαμβική… Υπερβολή. Είχα έρθει στην Αθήνα δύο χρόνια πριν, με την Εντα Γκάμπλερ, και τίποτα δεν έγινε. Κι όταν έκανα την Πέτρα φον Καντ μιλούσε όλος ο κόσμος. Δεν είναι παραλογισμός; Δεν το κατάλαβα ποτέ. Στην αρχή έπαθα τέτοιο ψυχικό σοκ που έκανα δύο χρόνια να βγω στη σκηνή. Οταν έκανα σημαντικά πράγματα δεν χτυπούσε η πόρτα κι όταν έκανα ένα κανονικό πράγμα -ε, δεν λέω, καλή ήταν η παράσταση, μια χαρά- αλλά να έχω τόσες προτάσεις; Τα χάνεις στην Ελλάδα… Αιρετική; Το πράγμα είναι απλό. Θέλω να κάνω έρευνα. Είναι μια αντίληψη για την Τέχνη που δεν με εγκαταλείπει ποτέ… Θα το ψάξω ο κόσμος να χαλάσει, αρκεί να έχω τα απαραίτητα εργαλεία και λίγα χρήματα… Είμαι εξερευνητής, φυσιοδίφης, ανασκαφέας και τυμβωρύχος…

Το έργο Puerto Grande*** του Μάνου Λαμπράκη, που θα ανεβάσω στις 24 Απριλίου, είναι για μένα το καλύτερο έργο που γράφτηκε ποτέ στο νεοελληνικό θέατρο. Ο γνήσια θεατρικός λόγος του κειμένου είναι απολύτως «ευρωπαϊκός». Αυτό οφείλεται στο πνεύμα, το ταλέντο και την παιδεία του συγγραφέα. Δεν θέλω να ανεβάζω ελληνικά έργα με αιχμή την εντοπιότητα… Δεν αντέχω άλλο την ελληνική ηθογραφία και το ντέρτι του Ελληνα ή του αλλοδαπού… Το θέμα του Puerto Grande κυριολεκτικά με καίει, γιατί δείχνει την απελπισία ενός πολυπρισματικού υποκειμένου που συνθλίβεται από τον μηχανισμό της Ιστορίας. Δύσκολα βρίσκεις θεατρικό έργο τόσο πυκνό… ένας Βόυτσεκ που δεν είναι Βόυτσεκ, σαν τη Μηχανή Αμλετ του Μύλλερ, που είναι ο Αμλετ, αλλά δεν είναι ο Αμλετ. Το ευρωπαϊκό Puerto Grande τιμάει το Ελληνικό Θέατρο.

Διαβάζω ένα σπουδαίο βιβλίο, το Βάλτενμπεργκ του Εντί Καντούρ…

Ναι, επανέρχομαι σε βιβλία που έχω διαβάσει… Ξαναδιάβασα Το Μοναστήρι της Πάρμας του Σταντάλ… θεωρώ τον Πεντζίκη μεγάλο συγγραφέα… Μου αρέσουν οι κλασικοί, όπως μου αρέσει φυσικά και ο Γιάννης Πάνου, δεν μπορεί να μη μου αρέσει… ο Στρίντμπεργκ… μεγάλος συγγραφέας. Γράφει σε μια γλώσσα φτωχή αριστουργήματα και κάνει τα σουηδικά μεγάλη γλώσσα. Η δυσκολία είναι που γεννάει γλώσσα. Η Τέχνη είναι μια ανυπόφορη μοναξιά που κάνει υποφερτό το ανυπόφορο…

Σημειώσεις

*Από το βιβλίο του Γιάννη Πάνου …από το στόμα της παλιάς Remington…, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1998 [1η έκδοση Θεσσαλονίκη, 1981].

**Από το βιβλίο του Γιάννη Πάνου Ιστορία των Μεταμορφώσεων, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1998.

***Το Puerto Grande ανέβηκε στις 24 Απριλίου (έως 31 Μαΐου) στον Χώρο Ιστορικής Μνήμης-Κοραή.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

What’s this?

You are currently reading Ρούλα Πατεράκη διαδονούμενη at Κείμενα.

meta

%d bloggers like this: